Je gebruikt hem iedere ochtend en avond, waarschijnlijk zonder er lang bij stil te staan: de tandenborstel.
Zo’n alledaags voorwerp dat het bijna lijkt alsof hij er altijd al in zijn huidige vorm is geweest. Niets is minder waar. Mensen reinigen hun tanden al duizenden jaren, maar de tandenborstel zoals we die nu kennen is het resultaat van eeuwen aan veranderingen in materialen, vorm en gebruik.
Van een simpel takje tot nylon borstelharen en van bot tot bamboe. Ga even mee terug in de tijd.
De behoefte om tanden schoon te maken is veel ouder dan de moderne tandenborstel. Vroege vormen van mondverzorging bestonden uit eenvoudige hulpmiddelen zoals takjes en stokjes.
Een bekende voorloper is de zogenoemde chew stick: een dun takje waarvan één uiteinde werd gekauwd totdat de vezels uiteen gingen staan. Met die vezelige kant konden tanden worden schoongewreven. Dit soort hulpmiddelen werd in verschillende culturen gebruikt en laat zien dat mondverzorging al duizenden jaren onderdeel is van het dagelijks leven.
Wanneer precies de eerste echte tandenborstel ontstond, is niet eenvoudig vast te stellen. Wel is bekend dat in China eeuwen geleden borstels werden gebruikt die al duidelijk lijken op de moderne tandenborstel. Daarbij werden dierlijke haren bevestigd aan een handvat van bijvoorbeeld bot of bamboe.
De Library of Congress noemt rond 1498 als een belangrijk moment waarop zo'n borstel met varkenshaar in China werd gebruikt. Andere historische bronnen plaatsen vergelijkbare borstels nog eerder, onder andere tijdens de Tang-dynastie.
Er is dus niet één persoon die we zonder twijfel als uitvinder van de tandenborstel kunnen aanwijzen. De tandenborstel ontwikkelde zich stap voor stap.
Het idee van een borstel met haren verspreidde zich uiteindelijk verder richting Europa. Daar werden in de eeuwen daarna tandenborstels gemaakt met dierlijke haren en handvatten van materialen als bot en ivoor. Voor veel mensen was een tandenborstel in die tijd nog geen vanzelfsprekend dagelijks gebruiksvoorwerp. Professionele mondzorg stond bovendien nog in de kinderschoenen.
Ook in Nederland veranderde de aandacht voor tanden en mondgezondheid langzaam. Het Nederlands Tijdschrift voor Tandheelkunde beschrijft dat al vanaf het einde van de 17e eeuw advertenties voor tandheelkundige behandelingen in Nederlandse kranten verschenen.
In 1691 werd bijvoorbeeld een vroege advertentie over tandheelkundige zorg gevonden in Nederlandse kranten. In de 18e eeuw vestigden zich steeds meer zogenoemde tandmeesters in steden als Amsterdam.
Een bekende naam is Lehman Joseph, die zich rond het midden van de 18e eeuw in Amsterdam vestigde en deel uitmaakte van een familie die een rol speelde in de ontwikkeling van het tandmeesterschap in Nederland.
Deze ontwikkeling ging natuurlijk niet alleen over tandenborstels, maar laat wel zien hoe mondverzorging steeds meer onderdeel werd van professionele zorg en dagelijkse aandacht.
Een belangrijke naam in de geschiedenis van de tandenborstel is William Addis. Rond 1780 begon hij in Engeland tandenborstels op grotere schaal te produceren.
Volgens de bekende overlevering ontstond zijn idee terwijl hij in de gevangenis zat. Hij zou een stukje bot als handvat hebben gebruikt en daar haren in hebben bevestigd. Of ieder detail van dat verhaal exact te reconstrueren is, blijft lastig. Wel wordt Addis vaak genoemd als één van de eerste producenten die tandenborstels op grotere schaal op de markt bracht. Dat maakte het product langzaam toegankelijker voor meer mensen.
Ook in Nederland professionaliseerde de tandheelkunde verder. Een belangrijke naam is Joseph Abraham Hes.
Hij publiceerde in 1856 het Encyclopaedisch handboek der tandheelkunde en wordt door het Nederlands Tijdschrift voor Tandheelkunde beschreven als schrijver van één van de eerste Nederlandstalige tandheelkundige werken met een meer wetenschappelijke benadering.
Dat zegt niet direct iets over de uitvinding van de tandenborstel, maar wel over de ontwikkeling van kennis rond mondverzorging in Nederland.
Eeuwenlang werden voor tandenborstels dierlijke haren gebruikt. Dat veranderde in de 20e eeuw. In 1938 werden nylon borstelharen commercieel geïntroduceerd.
DuPont speelde daarin een belangrijke rol. Nylon had praktische voordelen ten opzichte van dierlijk haar en werd daarna steeds gebruikelijker voor tandenborstels. Dat moment heeft sterk bepaald hoe de moderne tandenborstel eruitziet.
In dezelfde periode werden ook synthetische materialen voor de handvatten van tandenborstels steeds normaler. Kunststof maakte tandenborstels licht, goedkoop en eenvoudig op grote schaal te produceren. Daardoor werd de volledig kunststof handtandenborstel uiteindelijk de standaard die we vandaag nog veel zien.
Tegenwoordig zien we opnieuw meer variatie in materialen. Een voorbeeld daarvan is bamboe. Opvallend genoeg is bamboe niet volledig nieuw binnen de geschiedenis van de tandenborstel. Historische Chinese tandenborstels konden eeuwen geleden al een bamboe handvat hebben. Bij Nature's Groove gebruiken we FSC-gecertificeerd bamboe voor het handvat van onze handtandenborstels.
Meer weten over hoe een bamboe tandenborstel vandaag is opgebouwd? Lees dan Alles over de bamboe tandenborstel.
Onze tandenborstels bestaan niet volledig uit één materiaal.
Het handvat is gemaakt van FSC-gecertificeerd bamboe. Door bamboe in plaats van kunststof voor het handvat te gebruiken, bevat de tandenborstel minder kunststof dan een vergelijkbare tandenborstel met een volledig kunststof handvat.
De borstelharen zijn gemaakt op basis van castorolie. Castorolie is een hernieuwbare grondstof, in tegenstelling tot aardolie die vaak als basis dient voor conventioneel nylon.
Belangrijk om daarbij duidelijk te zijn: de castorolie wordt verwerkt tot nylon om er borstelharen van te kunnen maken. De haren bestaan dus niet uit pure castorolie, maar uit nylon. Ze zijn daarom ook niet biologisch afbreekbaar.
Het voordeel zit vooral in de gebruikte grondstof: voor nylon wordt castorolie als hernieuwbare basis gebruikt in plaats van aardolie.
Die conclusie trekken we niet alleen op basis van het materiaal van het handvat. Om te bepalen welk product over de volledige levenscyclus de laagste milieu-impact heeft, zou je onder andere moeten kijken naar grondstoffen, productie, transport, gebruik en verwerking aan het einde van de levensduur.
Wat we wél concreet kunnen zeggen: de Nature’s Groove tandenborstel heeft een FSC-gecertificeerd bamboe handvat in plaats van een kunststof handvat en gebruikt daardoor minder kunststof in het product.
Van een gerafeld takje tot haren van varkenshaar. En van bot en bamboe tot nylon en kunststof. De tandenborstel laat mooi zien hoe zelfs de gewoonste producten voortdurend veranderen. En toch blijft het basisidee verrassend herkenbaar: een hulpmiddel waarmee je iedere dag aandacht geeft aan je gebit.
Misschien hoef je daar tijdens het tandenpoetsen niet iedere ochtend bij stil te staan.
Maar af en toe is het mooi om te beseffen hoeveel geschiedenis er zelfs achter zo’n kleine dagelijkse gewoonte zit.
Materialen en ontwerpen zijn door de eeuwen heen veranderd, maar voor goed tandenpoetsen blijven vooral je poetstechniek, regelmaat en de staat van de borstelharen belangrijk. Wil je weten hoe je met een handtandenborstel rustig en systematisch poetst? Lees dan Hoe poets je je tanden op de juiste manier?.
Ook slijtage van de borstelharen speelt een rol. Bij Nature's Groove hanteren we als praktische richtlijn om een tandenborstel iedere 1 tot 3 maanden te vervangen, afhankelijk van hoe snel de haren slijten. Staan ze eerder uiteen of zijn ze verbogen of gerafeld, dan is dat een goed moment om te wisselen. Meer daarover lees je in Hoe vaak moet je je tandenborstel vervangen?
Er is niet één persoon die alle vormen van de tandenborstel heeft uitgevonden. Vroege hulpmiddelen voor tandreiniging bestaan al duizenden jaren en borstels met dierlijke haren werden eeuwen geleden in Azië gebruikt.
Dat hangt af van wat je onder een tandenborstel verstaat. Kauwstokjes bestaan al duizenden jaren. Borstels met dierlijke haren en een handvat van bot of bamboe werden eeuwen geleden in China gebruikt. De Library of Congress noemt rond 1498 als belangrijk historisch moment.
William Addis was een Engelsman die rond 1780 tandenborstels op grotere schaal begon te produceren. Hij wordt daarom vaak genoemd als belangrijke naam in de geschiedenis van de massaproductie van tandenborstels.
Lehman Joseph was een tandmeester die zich rond het midden van de 18e eeuw in Amsterdam vestigde. Zijn naam komt terug in Nederlandse historische bronnen over de ontwikkeling van het tandmeesterschap.
Joseph Abraham Hes was een Nederlandse tandheelkundige auteur uit de 19e eeuw. In 1856 publiceerde hij een uitgebreid Nederlandstalig handboek over tandheelkunde.
Nylon borstelharen werden in 1938 commercieel geïntroduceerd.
Niet helemaal. Historische Chinese tandenborstels konden al handvatten van bamboe hebben. Tegenwoordig wordt bamboe opnieuw gebruikt als materiaal voor handtandenborstels.
De borstelharen zijn gemaakt op basis van castorolie, een hernieuwbare grondstof. Om er bruikbare borstelharen van te maken, wordt de castorolie verwerkt tot nylon. De haren zijn daardoor niet biologisch afbreekbaar.
Voor deze blog hebben we zowel Nederlandse als internationale historische en tandheelkundige bronnen geraadpleegd.
Voor de Nederlandse context gebruiken we informatie uit het Nederlands Tijdschrift voor Tandheelkunde over tandmeesters, mondzorg en de ontwikkeling van tandheelkundige kennis in Nederland.
Daaruit blijkt onder andere dat al vanaf het einde van de 17e eeuw in Nederlandse kranten werd geadverteerd met tandheelkundige behandelingen en dat tandmeesters in de 18e en 19e eeuw een steeds duidelijkere plaats kregen binnen de Nederlandse mondzorg.
Daarnaast gebruiken we informatie over Joseph Abraham Hes, die in de 19e eeuw een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling van Nederlandstalige tandheelkundige kennis.
Voor de oudere internationale geschiedenis gebruiken we onder andere de Library of Congress en het Smithsonian National Museum of American History.
Deze bronnen beschrijven de vroege ontwikkeling van tandreinigingsmiddelen, de Chinese borstels met dierlijke haren, de rol van William Addis en de introductie van nylon borstelharen in de 20e eeuw.
Voor moderne adviezen over tandenborstels gebruiken we daarnaast Nederlandse mondzorginformatie van Alles over het gebit, de patiëntensite van de KNMT, en internationale richtlijnen van de American Dental Association.
Ons doel is de geschiedenis van de tandenborstel te presenteren als een ontwikkeling die zich over verschillende eeuwen, landen en culturen heeft afgespeeld.
